Trong kỷ nguyên số, không gian mạng đã mở ra một “đại dương thông tin” rộng lớn chưa từng có trong lịch sử nhân loại. Chỉ một cú chạm tay, con người có thể tiếp cận kho tri thức toàn cầu trong tích tắc. Nhưng nghịch lý đặt ra là: càng tiến gần hơn đến nguồn tri thức vô hạn, con người lại càng đứng trước nguy cơ mất phương hướng trong chính nhận thức của mình.

Bởi trong thế giới số hôm nay, điều đáng lo ngại không chỉ là lượng thông tin khổng lồ, mà là cách thông tin được sắp đặt, chọn lọc và lan truyền một cách vô hình. Thuật toán cá nhân hóa, cảm xúc đám đông và tin giả đang cùng lúc tạo nên những dòng chảy ngầm có khả năng định hướng tư duy xã hội theo những cách khó nhận diện. Không gian mạng vì thế không chỉ còn là môi trường giao tiếp, mà đã trở thành một “mặt trận mềm” của tư tưởng, nơi từng dòng trạng thái, từng lượt chia sẻ đều có thể tác động trực tiếp đến niềm tin xã hội.

Trong bối cảnh ấy, sự im lặng trước cái sai không còn là một trạng thái trung lập. Nó có thể vô hình trở thành một dạng “đồng thuận thụ động”, tiếp tay cho cái sai lan rộng, lặng lẽ nhưng dai dẳng bào mòn nền tảng niềm tin xã hội.

Sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội giúp con người tiếp cận thông tin nhanh hơn, đa chiều hơn, nhưng đồng thời cũng kéo theo sự gia tăng của tin giả, tin sai lệch và các nội dung xuyên tạc ngày càng tinh vi. Đáng chú ý, cơ chế thuật toán cá nhân hóa đang âm thầm hình thành những “bong bóng nhận thức”, nơi mỗi người chỉ nhìn thấy những gì phù hợp với thói quen, cảm xúc hoặc tương tác trước đó. Thế giới quan vì thế bị thu hẹp dần trong một lát cắt chủ quan của thực tại.

Khi con người chỉ nhìn thấy điều mình muốn thấy thay vì điều cần phải thấy, nhận thức rất dễ bị dẫn dắt mà không tự nhận ra. Đây chính là dạng chi phối mềm nguy hiểm nhất của thời đại số: không áp đặt bằng mệnh lệnh, mà bằng sự lặp lại, chọn lọc và định hướng dần dần, tinh vi và bền bỉ.

Thực tiễn cho thấy, chỉ một thông tin sai lệch liên quan đến giáo dục, y tế hay chính sách xã hội cũng có thể nhanh chóng tạo ra làn sóng hoang mang trong dư luận. Điều đó khẳng định một thực tế không thể phủ nhận: không gian mạng không còn là “thế giới ảo”, mà đã trở thành một phần của đời sống xã hội thực, tác động trực tiếp đến niềm tin và hành vi cộng đồng.

Điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở sự tồn tại của thông tin xấu độc, mà còn ở thái độ thụ động tiếp nhận của một bộ phận người dùng. Khi thông tin không được kiểm chứng, khi phản biện bị thay thế bằng cảm xúc, và khi sự im lặng trước cái sai trở thành thói quen, thì “sức đề kháng tư tưởng” của xã hội sẽ dần bị bào mòn từng ngày. Giống như một hệ miễn dịch suy yếu, con người và cộng đồng trở nên dễ tổn thương trước các dòng thông tin độc hại.

Trong môi trường đó, các biểu hiện của “diễn biến hòa bình” trên không gian mạng có thể len lỏi một cách tinh vi. Không ồn ào, không trực diện, nhưng bền bỉ và có chủ đích, chúng từng bước tác động vào nhận thức, từ đó làm suy giảm niềm tin xã hội một cách âm thầm nhưng nguy hiểm.

Từ thực tiễn đó, có thể khẳng định: bảo vệ nền tảng tư tưởng trong không gian mạng không còn là nhiệm vụ riêng của một lực lượng hay một thiết chế nào, mà là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và mỗi công dân trong thời đại số.

Đảng và Nhà nước ta đã sớm xác định rõ tầm quan trọng đặc biệt của không gian mạng trong công tác tư tưởng. Nghị quyết số 35-NQ/TW (2018) của Bộ Chính trị khẳng định đây là nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài, có ý nghĩa sống còn, đòi hỏi sự tham gia của toàn hệ thống chính trị. Luật An ninh mạng năm 2018 và các văn bản liên quan tiếp tục cụ thể hóa trách nhiệm của tổ chức, cá nhân khi tham gia không gian mạng, đồng thời nghiêm cấm hành vi đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật, xuyên tạc, gây ảnh hưởng đến an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội.

Trên thực tiễn, các lực lượng chức năng đã chủ động phát hiện, xử lý nhiều vụ việc tung tin giả, đồng thời gỡ bỏ hàng nghìn nội dung xấu độc, góp phần giữ vững môi trường thông tin lành mạnh, ổn định dư luận xã hội. Tại Đại hội XIII, Đảng ta tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu kiên định nền tảng tư tưởng của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, đồng thời tăng cường đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, coi đây là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên.

Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng từng khẳng định bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là “vấn đề sống còn của chế độ”, đồng thời yêu cầu chủ động đấu tranh từ sớm, từ xa với các biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”, nhất là trên không gian mạng. Tiếp nối định hướng đó, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh không gian mạng là “mặt trận chiến lược đặc biệt quan trọng”, nơi vừa phải đấu tranh với thông tin xấu độc, vừa phải xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh phục vụ phát triển đất nước.

Trong dòng chảy ấy, không một thiết chế nào có thể đứng vững nếu thiếu sự tham gia của từng cá nhân. Trước hết, cần hình thành một “bộ lọc thông tin” trong mỗi con người, nơi việc kiểm chứng, phân tích và chọn lọc thông tin trở thành thói quen trước khi chia sẻ. Không để cảm xúc lấn át lý trí, không để tốc độ thay thế sự thật.

Bên cạnh đó, vai trò nêu gương của đội ngũ cán bộ, đảng viên, giáo viên cần được phát huy mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Mỗi phát ngôn trên không gian mạng không còn là hành vi cá nhân thuần túy, mà là một điểm chạm ảnh hưởng đến nhận thức cộng đồng, đòi hỏi trách nhiệm và sự chuẩn mực trong từng hành vi thông tin.

Cùng với đó, giáo dục kỹ năng số cho thế hệ trẻ phải được xem là giải pháp chiến lược lâu dài, bởi chỉ khi hình thành được “hệ miễn dịch tư tưởng” từ sớm, xã hội mới có thể tạo ra lớp công dân đủ bản lĩnh trước những biến động thông tin ngày càng phức tạp.

Trong kỷ nguyên số, mỗi cú nhấp chuột, mỗi lượt chia sẻ đều có thể tạo ra hiệu ứng lan truyền vượt khỏi giới hạn cá nhân. Không gian mạng vì thế không chỉ là công cụ, mà đã trở thành một phần cấu trúc của đời sống xã hội hiện đại.

Và khi mỗi cá nhân biết làm chủ thông tin, làm chủ nhận thức, hành động có trách nhiệm, thì “lá chắn thép tư tưởng” không còn là một hình ảnh ẩn dụ, mà trở thành một sức mạnh thực tiễn – được kiến tạo từ những hành vi nhỏ bé nhưng bền bỉ, đủ sức bảo vệ niềm tin xã hội, giữ vững ổn định và tạo nền tảng phát triển bền vững trong thời đại số.

                                                                                               (Minh Hải – Phòng VH-XH)